<< terug

Kasteel de Haar

Kasteel Haarzuilens

 

Kasteel de Haar

Kasteel de Haar, gelegen onder de rook van de stad Utrecht oogt als een echt middeleeuws sprookjeskasteel. Het is een van de grootste kastelen van Nederland en met zijn torens en transen, roodwitte luiken, kasteelgracht en romantisch park met enorme bomen spreekt het veel bezoekers tot de verbeelding. Kasteel de Haar werd tussen 1892 en 1912 herbouwd op de resten van een veel ouder kasteel en is dus voor een groot deel relatief nieuw. Onterecht wordt het prachtig staaltje monumentale architectuur dan ook wel eens een “nepkasteel” genoemd. Maar als je de geschiedenis achter het kasteel kent, wordt het alleen maar interessanter.

Onlangs werd bij archeologisch onderzoek onder de voet van de riddertoren van Kasteel de Haar een stuk hout gevonden dat stamt uit de tweede helft van de 13e eeuw. Dat bevestigde het vermoeden dat de oorsprong van Kasteel de Haar veel vroeger ligt dan gedacht. We weten niet precies hoe die vroegste bebouwing eruit heeft gezien. Was het een woontoren, zoals er zovele waren in de omgeving? Een versterkt huis of had het kasteel direct al een veel ruimere opzet?

Kasteel de Haar was gebouwd op een stroomrug, een hoogte in het veld die in de loop der eeuwen door een arm van de rivier de Rijn was afgezet. Het middeleeuwse woord voor een dergelijk hoger gelegen stuk grond is ‘haar’. Vandaar de naam! De familie die er woonde, noemde zich eenvoudigweg Van de Haar. In 1434 trouwde Josina van de Haar met Dirk van Zuylen en daarmee begint de alliantie tussen het kasteel en de familie Van Zuylen die tot op de dag van vandaag voortduurt.

Door de macht en het aanzien van de familie Van Zuylen groeit het kasteel uit tot een van de imposantste kastelen van Nederland. Helaas heeft het kasteel ook regelmatig te lijden van bestormingen en vernielingen tijdens allerlei oorlogen en twisten. Omdat er ook niet altijd een directe erfgenaam is in de familie Van Zuylen, wordt het kasteel niet meer permanent bewoond en onderhouden. In 1672 wordt het kasteel nog eens flink toegetakeld door het Franse leger en daarna vervalt het langzaam tot een ruïne.

In 1890 erfde Etienne baron van Zuylen van Nijevelt, nazaat van een tak van de Van Zuylens die inmiddels in België woonde, de overblijfselen van het eens zo imposante kasteel. Hij was in 1887 gehuwd met de zeer vermogende Helene de Rothschild uit het bekende joodse bankiersgeslacht. Om indruk te maken op zijn voorname vrienden maar ook als eerbetoon aan zijn glorieuze voorgeslacht besloot Baron Van Zuylen het kasteel te laten herbouwen. Kosten noch moeite werden gespaard.

Architect Pierre Cuypers kreeg de opdracht een gerieflijk buitenverblijf in middeleeuwse stijl te bouwen. Het kasteel werd voorzien van alle modern comfort, zoals warm en koud stromend water, elektriciteit en centrale verwarming. Dr. Pierre Cuypers was toentertijd al een bekende architect. Ook het Rijksmuseum en het Centraal Station te Amsterdam zijn door hem ontworpen en gebouwd. Cuypers ontwierp een buitenverblijf in neogotische stijl, waarbij hij niet schuwde ook decoratieve elementen uit zijn eigen tijd in te passen (o.a. Art Nouveau) en gebruik te maken van moderne bouwkundige technieken. Tijdens de herbouw van Kasteel de Haar (1892 – 1912) werd hij bijgestaan door 200 hoog opgeleide ambachtslieden.

Zoals gebruikelijk bij een middeleeuws kasteel, stond onder de muren een dorpje, hier bestaande uit een 16-tal boerderijen en een kerk. Het dorp werd afgebroken om plaats te maken voor het park, de kerk bleef staan. Een geheel nieuw dorp, Haarzuilens, werd 1 km oostwaarts gebouwd.

Baron Etienne van Zuylen en Barones Hélène van Zuylen – de Rothschild hebben Kasteel de Haar nooit permanent bewoond. Zij kwamen 1 maand per jaar op Kasteel de Haar resideren. Deze traditie is voortgezet door hun kinderen en kleinkinderen. In de maand september verblijft de Familie van Zuylen met gasten op het kasteel. Het kasteel en park zijn dan niet toegankelijk voor publiek.

Sinds het jaar 2000 is Kasteel de Haar geen particulier eigendom meer van Baron Van Zuylen. (zie onder)

 

Stichting
De grootschaligheid van het monumentale complex heeft van zijn eigenaren altijd een bovenmatig bedrag gevraagd voor onderhoud en instandhouding. Hoewel baron Thierry van Zuylen zich altijd heeft gecommitteerd om het geheel overeind te houden is er een limiet aan de financiële draagkracht. Daarom heeft baron Van Zuylen het kasteel en het direct daarom gelegen park (ca. 35 ha.) in het jaar 2000 ondergebracht in de Stichting Kasteel de Haar. De traditie van het septemberverblijf op De Haar is voor de familie gelukkig niet verloren gegaan. De familie Van Zuylen heeft afstand gedaan van zijn eigendom, maar heeft tot in lengte van dagen het recht behouden om in de septembermaand op het voorouderlijk kasteel te verpozen.

In hetzelfde jaar is het landgoed Haarzuilens, (circa 450 ha. gelegen rondom kasteel en park) aangekocht door de Vereniging Natuurmonumenten. De organisatie Natuurmonumenten heeft daarbij 20 miljoen euro geïnjecteerd in de Stichting Kasteel de Haar. Daarmee verwierf de Stichting Kasteel de Haar de benodigde eigen bijdrage voor de restauratie. De Stichting Kasteel de Haar beoogt de eenheid van het landgoed en kasteel te behouden en open te stellen voor publiek zodat de bezoeker kan genieten van het unieke ensemble van kasteel, interieur en omgeving. Om deze reden zetelen in het bestuur van de Stichting vertegenwoordigers van Natuurmonumenten, de familie Van Zuylen en derden.

De middelen voor het in optimale conditie houden van het historisch monument worden verkregen uit exploitatie. Kasteel de Haar probeert de jaarlijks benodigde gelden zelf te verdienen en ontvangt geen subsidie. Dit geschiedt door activiteiten op het gebied van toerisme, zakelijke en particuliere ontvangsten en evenementen. Door een bezoek te brengen aan het park of kasteel, door een evenement te bezoeken, door uw huwelijk hier te laten inzegenen of uw bedrijfsfeest te vieren, werkt u onbewust mee aan de instandhouding van De Haar. Maar ook vooral dankzij de inzet van tientallen vrijwilligers die zich met veel liefde beschikbaar stellen om rond te leiden of in de horeca of tuinen te werken is het kasteel in staat .

Restauratie
In december 2003 werd gestart met de restauratie van de hoofdpoort en het stalplein van Kasteel De Haar te Haarzuilens. De restauratie maakte deel uit van het totale herstel van dit enorme landgoed. Het stalcomplex dateert van begin 1900 als een van de laatste fases van de (weder)opbouw van het kasteelcomplex onder leiding van architect P.J.H. Cuypers.

Meer: Kasteel Haarzuilens website

Bronnen: RACM en Nico de Bondt Vught

 

De restauratie beperkte zich tot het casco; de invulling van het interieur vond later plaats. Vooruitlopend hierop werden al wel op enkele plaatsen betonvloeren aangebracht. De restauratie was allesomvattend; zo is het complete leiwerk vakkundig vervangen en waar nodig de onderliggende houtconstructies. Houten vakwerken, kozijnen, deuren en luiken worden nagekeken en indien nodig vervangen.

Door roestende verankeringen en vorstschades waren grote herstellingen aan metselwerk en voegwerk noodzakelijk. Om de gevels aan de grachtzijde te kunnen restaureren zijn de grachten grotendeels drooggelegd en was een nooddam aangelegd om de toegang tot het terrein te waarborgen. Ook de smeedijzeren bekroningen en hang- en sluitwerken werden gerestaureerd. Slecht stucwerk werd vervangen door een vochtbestendige Jahnmortel. Ook de glas-in-lood ramen werden niet vergeten en de schilder zorgde voor de “finishing touch”.